Bashkimi Europian dhe politikat mbi Rininë

Nga Av. Jordan DACI, M.A (Ph.D. Candidate)

”Fati i Europës gjithnjë e më shumë varet në aftësinë e saj për tu kujdesur për shoqëritë që janë miqësore ndaj fëmijëve dhe të rinjve. ... integrimi i njerëzve të ri në shoqëri dhe në jetën e punës, si dhe përdorimi më i mirë e potencialeve të tyre janë esenciale për të siguruar një kthim në rritjen të vazhdueshme dhe të qëndrueshme në Europë. Tani, më shumë se kurdoherë Europa tani ka nevojë për njerëz të rinj të cilët do të sigurojnë vazhdimësinë e angazhimeve dhe që do të ndihmojnë në ndërtimin e një Europë të bashkuar”[1][1]

Historiku i idesë së Europës së bashkuar

Bashkimi i Europës i sotëm ka qenë një ëndërr shumë e hershme e Europianëve të mëdhenj. Ideja më e hershme për bashkimin e Europës shënon vitin 1453, kohë në të cilën Konstadinopoja u pushtua nga Turqit. Në atë kohë George i Podebrady-s, Mbreti i Bohemisë (një rajon Cek në kufi në Gjermaninë dhe Poloninë), propozoi krijimin e një bashkimi të kombeve të krishterë kundër Turqve në 1464. Më vonë në vitin 1728, Abbot Charles de Saint-Pierre, propozoi krijimin e një Lidhje Europiane të 18 shteteve sovrane, me thesar të përbashkët, pa kufij dhe një bashkim ekonomik.  Po ashtu, edhe revolucioni Amerikan i vitit 1776 dhe krijimi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, shërbeu si vizion për disa liderë evropian të kohës të cilët hodhën idenë e krijimit të Shteteve të Bashkuara të Europës, mund të përmendin këtu Maquis de Lafajette.[2][2] Gjithashtu, disa ide për krijimin e Bashkimit Europian mund të gjendet edhe në propozimin e Immanuel Kantit të vitit 1795 për një “kongres paqe të përjetshme”. [3][3] Më vonë, Napolon Bonaparti krijoi një bashkim doganor si një lloj embargoje për mallrat Angleze në interes të hegjemonisë franceze, duke krijuar në një lloj mënyrë një sistem mbikombëtar ekonomik për Europën. [4][4]

Ndërkohë, që propozimi më i plotë dhe më i hershëm për një Europë të Bashkuar, është bërë nga Giuseppe Mazzini (1805 – 1872) i cili njihet edhe si babai i Italisë së Bashkuar. Në vitin 1843, Mazzini në një nga letrat e tij[5][5] thoshte se Italia e asokohe ishte një aksident historik dhe se bashkimi i Italisë nënkupton një bashkim të natyrshëm edhe të Europës.  Sidoqoftë, si arkitekti kryesor i Bashkimit Europian të sotëm njihet Jean Monnet[6][6] (1888 –1979) i cili njihet gjithashtu si autori i vërtet i “Planit Schuman” të vitit 1950 për krijimin e Komunitetit Europian të Qymyrit dhe Çelikut (KEQÇ) në vitin1950, i themeluar me Traktatin e Parisit të nënshkruar në 1951 dhe që u pasua me Traktatin e Romës nënshkruar në Romë në vitin 1957 që krijoi Komunitetin Ekonomik Europian. Në të njëjtën ditë me krijimin e Komunitetit Ekonomik Europian që zëvendësoi KEQÇ, u nënshkrua edhe një traktat i dytë i Romës, i cili themeloi Komunitetin Europian të Energjisë Atomike ose EUROATOM (25 Mars 1957 i cili përbën një entitet të ndryshëm ndonëse është plotësisht i integruar në kuadër të Bashkimit Europian. Ky fakt shpjegon edhe përdorimin e shprehjes “Komunitetet Europiane”. Bashkimi Europian i sotëm është realizimi i ëndrrës së Robert Schuman, Konrad Adenauer, Alcide De Gasperi që janë edhe tre baballarët themelues të Komunitetit Europian Ekonomik, që u shndërrua më vonë në Bashkimin Europian me Traktatin e Maastricht-it të vitin 1993 që quhet edhe Traktati i Bashkimit Europian.

Vetë ideja e integrimit evropian në fillimet e veta nënkuptonte një integrim në një organizim mbikombëtar të vendeve evropiane si Gjermani, Franca, Italia dhe vendet e Beneluksit pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore që inter alia synonte shuarjen e mosmarrëveshjeve dhe parandalimin e konflikteve të tjera midis këtyre vendeve. Ideja e integrimit u bazua në idenë e Jean Monnet që sugjeroi që bashkimi duhet të fillonte në fushat e pranueshme gjerësisht dhe më vonë të shtrihet edhe në fushat e tjera. Ky proces i ngjan në formës së një spiraleje që vjen duke u zgjeruar.  Më vonë, integrimi evropian u bë pjesë e strategjisë së zgjerimit të Bashkimit Europian dhe në funksion të zgjerimit u krijuar procesi i Stabilizim Asociimit PSA, që në një kuptim të thjeshtë, përbën një periudhë kalimtare për vendet e Ballkanit Perëndimor gjatë së cilës ato përgatiten për anëtarësimin në të ardhmen në BE duke punuar dhe plotësuar gradualisht kriteret e anëtarësisë ose siç njihen ndryshe si kriteret e Kopenhagenit. Gjatë kësaj periudhë, këto vende asistohen dhe monitorohen në mënyrë të vazhdueshme nga Institucionet e BE nëpërmjet instrumenteve të asistencës ku mund të përmendim CARDS (Community Assistance for Reconstruction, Development, and Stabilisation) ose Asistenca Komunitare për Rindërtim, Zhvillim dhe Stabilizim, PHARE (Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economies (PHARE) Polonia dhe Hungaria: Asistencë për Rindërtimin e Ekonomive të Tyre, SAPARD (Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development) Programi i Veçantë i Anëtarësimit për Bujqësinë dhe Zhvillimin Rural dhe Instrumenti kryesor i tanishëm është  IPA ose Instrumenti i Para-Anëtarësimit (Instrument for Pre-Accession) që mbulon asistencën si për vendet kandidate ashtu edhe për vendet kandidate potenciale. Gjatë procesit të Stabilizim Asociimit, marrëdhëniet midis BE-së dhe vendeve që aspirojnë të anëtarësohen rregullohen nga Marrëveshjet e Stabilizimit Asociimit (MSA) në mënyrë të thjeshtë përmbajnë rregullat e bashkëpunimit midis vendeve nënshkruese dhe BE. Ato konsiderohen si instrumente të përkohshme që synojnë dhe mundësojnë përgatitjen për anëtarësim të një vendi, nëpërmjet plotësimit hap pas hapi të kritereve të anëtarësisë gjatë periudhës kalimtare. MSA-të inter alia përbën një instrument të përkohshëm që përfundon me anëtarësimin në BE.

Politikat e BE-së mbi rininë

Politikat e BE-së mbi rininë përfshijnë një sferë të gjerë dhe të pakufizuar çështjesh që përqendrohen kryesisht në fushën e arsimit e kualifikimin, punësimit dhe zhvillimin social, lirinë e lëvizjes si dhe forcimin e jetës familjare dhe të punës.[7][7]  Në fushën e arsimit, politika e BE synon ndërmarrjen e veprimeve të cilat synojnë[8][8]:

1.      uljen e numrit të fëmijëve që braktisin shkollën;

2.      krijimin e mundësive më të mira për arsim dhe kualifikim profesional;

3.      zhvillimin e strategjive në mbështetje të transparencës dhe njohjes së kualifikimeve dhe njohurive si dhe për vlerësimin e mësimit formal dhe jo formal;

4.      zbatimin e vendimit Europass.

5.      etj.

Në fushën e punësimit dhe zhvillimin social:[9][9]

1.      marrjen e masave për nxitjen e punësimit të të rinjve;

2.      zhvillimin e planeve të veprimit të personalizuara që mundësojnë ndihmë në kërkimin e punës, udhëzim dhe kualifikim.

3.      përmirësimin e kushteve të personave të rinj të dobët.

4.      etj.

Në fushën e lirisë së lëvizjes:[10][10]

1.        rritjen e transparencës dhe informacionit me qëllim lehtësimin e studimit dhe punësimit jashtë.

2.        zhvillimin e instrumenteve nga ana e Komisionit për të përmirësuar mundësitë e studimit dhe shkollimit jashtë.

3.        etj.

Në fushën e forcimit të jetës familjare dhe të punës:[11][11]

1.         Shtetet Anëtare duhet të mundësojnë një përkujdes të përballueshëm, të hapur dhe cilësor për fëmijët dhe për personat e tjerë në varësi.

2.         zhvillimin e formave të reja të organizimit të punës, si p.sh. me kohë të ndryshme (fleksible) lejes së lindjes për nënat dhe për baballarët etj.

3.         përgatitjen e strategjive në përgjigje të ndryshimeve demografike.

Krahas veprimeve të mësipërme[12][12], Bashkimi Europian synon dhe zbaton përfshirjen në politikat e tjera të BE të çështjeve që ndërlidhen me rininë. Në kuadër të veprimeve të mësipërme, BE udhëzon[13][13]:

1.      rritjen e investimeve në fushën e kërkimit dhe zhvillimit.

2.      nxitjen e krijimit të cikli jetësor të punësimit.

3.      krijimin e tregjeve të punës të hapur për punëkërkuesit dhe njerëzit me disavantazhe.

4.      përmirësimin e përputhjes së nevojave të tregut të punës me të punëkërkuesve.

5.      rritjen e investimeve në zhvillimin e burimeve njerëzore nëpërmjet një arsimi dhe njohurive më të mira.

6.      përshtatjen e sistemit arsimor dhe të kualifikimit me kërkesat dhe nevojat e reja.

Korniza e treguesve dhe njësive të krahasimit për mbikëqyrjen e objektiva të Lisbonës mbi arsimin dhe kualifikimin.

Në kuadër të Konkluzioneve të Këshillit të Ministrave të Arsimit të BE-së të Lisbonës në vitin 2000, u përcaktuan këto tregues kryesorë për mbikëqyrjen e realizimit të objektivave të Lisbonës mbi arsimin dhe kualifikimin[14][14]:

1.      Pjesëmarrja  në arsimin parashkollor.

2.      Arsim sipas nevojave të veçanta.

3.      Numri i personave që braktisin shkollën në moshë të hershme.

4.      Shkrimi dhe këndimi në leximin e matematikës dhe shkencës.

5.      Njohuritë gjuhësore.

6.      Njohuritë mbi teknologji e informacionit dhe komunikimit.

7.      Njohuritë civile.

8.      Të mësuarit për të mësuar njohuri.

9.      Përqindja e personave që përfundojnë arsimin e mesëm.

10.  Menaxhimin e shkollave.

11.  Shkollat si qendra lokale të mësimit të gjithanshëm.

12.  Zhvillimi profesional i mësuesve dhe trajnuesve.

13.  Shtresëzimi i arsimit dhe sistemit të kualifikimit.

14.  Numri i të diplomuarve në universitet.

15.  Lëvizshmëria e studentëve të arsimit të lart.

16.  Pjesëmarrja e madhorëve në të mësuarit gjatë gjithë jetës.

17.  Njohuritë e madhorëve.

18.  Arritjet në arsim të popullsisë.

19.  Investimet në arsim dhe kualifikim.

20.  Rikthimet në arsim dhe kualifikim.

Në këtë kuadër, objektivat kryesore janë:[15][15]

1.      Përqindja maksimale e personave që braktisin shkollën në moshe të vogël jo më shumë se 10%.

2.      Uljen të paktën në 20 % të numrit të nxënësve me rezultate të ulëta në shkrim dhe këndim.

3.      Të paktën 85% e personave të rinj duhet të përfundojnë arsimin e mesëm.

4.      Rritjen tek e pakta deri në 15% të numrit të studentëve që diplomohen për matematikë, shkencë dhe teknologji me një ulje të pabarazisë gjinore.

5.      12.5 % e popullsisë duhet të marrë pjesë në mësimin gjatë gjithë jetës.

Politikat e BE-së në fushën e arsimit

Sipas Kapitullit Nr.2 “Arsimi, kualifikimi profesional i Rinisë” të versionit të Konsoliduar të Traktatit që Themelon Komunitetin Europian[16][16], nenet 149 dhe 150: ” Komuniteti do të kontribuojë në zhvillimin e një arsimi cilësor duke nxitur bashkëpunimin midis shteteve anëtare dhe nëse është e nevojshme nëpërmjet mbështetjes dhe plotësimit të veprimeve të tyre duke vepruar në respektim të plotë me përgjegjësinë e Shteteve Anëtare mbi përmbajtjen e arsimit dhe organizimit të sistemeve të arsimit si dhe dallimeve të tyre kulturore dhe gjuhësore.

Veprimet e Komunitetit do të synojnë:

- Zhvillimin e një dimensioni europian të arsimit;

- Nxitjes së lëvizshmërisë së studentëve dhe mësimdhënësve duke inkurajuar inter  alia njohjen e   diplomave dhe periudhave të studimit;

- Nxitjes së bashkëpunimit midis institucioneve të arsimit;

- Nxitjen e shkëmbimit të studentëve, rinisë dhe mësimdhënësve;

- Inkurajimin e zhvillimit të mësimit në distancë, mësimit të gjuhëve të vendeve anëtare etj.

Ndërkohë, kualifikimi profesional i të rinjve synon lehtësimin e përshtatjes me ndryshimet teknologjike, lehtësimin e integrimit profesional në tregun e punës, lehtësimin e lëvizjes së trajnuesve dhe instruktorëve, lehtësimin e shkëmbimit të informacionit dhe përvojave etj”. Duke shërbyer në këtë mënyrë si një angazhim për Komunitetin për mësimin gjatë gjithë jetës.

Duke filluar që nga Samiti i Lisbonës në vitin 2000, BE vlerëson kontributin e arsimit në krijimin e një “Shoqërie Europiane të Dijes” që përbën një ndër objektivat kryesore të BE në përgjigje të sfidave të këtij shekulli.

Në kuadër të politikave të BE mbi arsimin, vendim kryesor e zënë: vendimi Europass, Zbatimi i Deklaratës së Bolonjës, Nxitja e Studimit gjatë gjithë jetës, krijimi i rrjeteve dhe garantimi i lëvizjes si dhe investimi në fushën e kërkimit dhe zhvillimit. Po ashtu, një instrument i rëndësishëm që ndikon drejtpërdrejtë në harmonizimin e sistemit të arsimit të lartë në Europë është edhe Konventa e Lisbonës për Njohjen e Kualifikimeve të Arsimit të Lartë në Europë 1997.

Europass

Europass është krijuar nga Vendimi Europass Nr. 2241/2004 i Parlamentit Europian dhe i Këshillit të datës 15 dhjetor 2004 mbi një Kornizë të Vetme Transparente për Kualifikimet dhe njohurive. 

Europas përfshin dokumentet si vijon:

Europass-CV Biografia e formatit të unifikuar Europian (Neni 5), Europass-Mobility, dokument që mundëson regjistrimin e periudhave të mësimit të ndjekura nga mbajtësi jashtë vendit të tij (Neni 6),  Europass-Diploma Supplement, dokument që mundëson informacion mbi arritjet e mbajtësit në nivelin e arsimit të lartë, Europass-Language Portfolio, dokument që mundëson informacion mbi aftësitë gjuhësore të mbajtësit (Neni 8), Europass-Certificate Supplement, dokument që përshkruan njohuritë dhe kualifikimet e mbajtësit që i korrespondojnë një kualifikim profesional (Neni 9) dhe çdo dokument tjetër të miratuar si Dokument Europass nga Komisioni në përputhje me kriteret e përcaktuara në Shtojcën I dhe procedurave të parashikuara në Nenin 4 (2).

Deklarata e Bolonjës

Në thelb dhe shkurtimisht, kjo deklaratë parashikon organizimin e sistemit të arsimit të lartë në 2 nivele në nivel universitar (Bachellor) dhe pasuniversitar (Master ose Doktor i Shkencave) ose ne tre cikle. Zgjatja minimale e sistemit pasuniversitar do të jetë 3, ndërsa cikli i dytë dhe i tretë nënkuptojnë studimet për master dhe doktoraturë.

Nga ana tjetër synon garantimin e lëvizjes së lirë të studentëve në drejtim horizontal, pra kalimi i lirë nga një degë në tjetrën ose nga njëri universitet në tjetrin dhe në drejtim vertikal nga niveli Bachelor deri në atë Ph.D.. Kjo gjë, veç të tjerash, realizohet nëpërmjet zbatimit të sistemit të pikëve ECTS (European Credit Transfer System). Në thelb, të gjitha këto reforma synojnë unifikimin e sistemit të arsimit të lartë në Europë dhe krijimin e një zone të lirë studimi, që nënkupton njohjen e diplomave të lëshuara nga universitetet Europiane. Gjithashtu, parashikohet zbatimi i Shtojcës së Diplomës ose (Diploma Supplement), e cila mundëson një informacion të detajuar mbi lëndët dhe procesin e studimit. Sidoqoftë, theksi vihet në ruajtjen dhe garantimin e cilësisë në arsimin e lartë. Në të njëjtën kohë, kjo deklaratë përkthehet edhe në shumë instrumente të tjerë që mundësojnë një gjë të tillë, përfshirë edhe skemat e ndihmës sociale dhe ekonomike për studentë e deri garantimin dhe mbrojtjen e autonomisë së universiteteve.

Zbatimi me sukses i Deklaratës së Bolonjës kërkon ndër të tjera rishikimin e kurrikulave të studimit me qëllim garantimin e përputhshmërisë së tyre me tregun e punës. Deklarata i kushton një rëndësi të veçanti edhe kërkimit shkencor pranë universiteteve etj.

Në këtë kuadër, kërkimi shkencor në Bashkimin Europian mbulohet nga Programi Kuadër për Kërkimin dhe Zhvillimin Teknologjik ose FP. Aktualisht, është hartuar miratuar nga Komisioni Europian Programi Kuadër FP7 i cili mbulon financimin e projekteve kërkimore. 

Gjithashtu, është me rëndësi të theksohet që deklarata e Bolonjës përcakton që ajo duhet të vihet plotësisht nga shtetet nënshkruese brenda vitit 2010, pasi asnjëherë nuk është trajtuar si çështje.[17][17]