Vetvendosje për Kosovën!

Nga Av. Jordan DACI

Botuar ne Gazeten "Shqiptare"

E drejta e vetvendosjes, është një e drejtë universale, e pranuar gjërësisht nga praktika ndërkombëtare e shteteve, e garantuar nga normat e së drejtës ndërkombëtare dhe simbolizon respektimin e vullnetit të popujve. Vetvendosja e ka zanafillën në vitet 1791-1792, kohë në të cilën lëvizja ideologjike e Revolucionit Francez ndërmori disa plebishite për aneksimin e Comtat-Venaissin dhe Avignon (1791), Savoy, Mulhouse, Hainaut dhe Rhineland (1792) në përpjekje për justifikuar qetësisht shkakun e mospranimit të pushtimit të territoreve dhe dëshirave të banorëve të territoreve në fjalë. Koncepti i vetvendosjes u zhvillua më tej nga J.S.Mill dhe mori një formë të plotë në dokumentin prej 14 pikash të Presidentit Wilson, i cili u kthye në bazën e teorisë perendimore mbi vetvendosjen dhe Lenini, qëndrimet e të cilit formuan bazën e teorisë së lindjes. Fjalët e Presidentit Wilson gjatë një fjalimi përpara Lidhjes së Kombeve: “Çdo popull ka të drejtë të zgjedh sovranitetin nën të cilin ai dëshiron të jetojë”, kumbuan aq fort sa që tronditën shumë fuqishëm themelet e kolonive të asaj kohe, por edhe shërbyen si shtysë e fort për të penguar krijimin e kolonive të reja.

Megjithatë, u deshën shumë vite që vetvendosja të shndërrohej nga një parim politik në një të drejtë themelore universale. Falë edhe garantimit që i bëhet nga një sërë dokumentash ligjore ndëkombëtare, tani është shndërruar në një të drejtë ‘prima face’ e detyrueshme për të gjithë subjektet e të drejtës ndërkombëtare. E drejta e vetvendosjes është njohur dhe garatuar edhe nga pratika ndërkombëtare e shteteve, përmendin këtu: Timorin Lindor, Çekosllovakinë, Ish Bashkimin Sovjetik, Qipron, Ish Jugosllavinë etj.

Në të vërtetë, rasti i ish Jugosllavisë duke përjashtuar Kosovën, përbën një rast klasik ku popujt ushtrojnë të drejtën e vetvendosjes, shkëputen nga një shtet i përbërë federal dhe krijojnë shtetet e tyre duke respektuar parimet dhe rregullat e suksedimit të shteteve në të drejtën ndërkombëtare. Sidoqoftë, kjo e drejtë, si pjesë e qenësishme e së drejtës ndërkombëtare, ende nuk ka gjetur zbatim dhe për më tepër kërkohet të mos zbatohet kur flitet për rastin e Kosovës, ndërsa u është njohur të gjithë popujve të tjerë të ish-Jugosllavisë.

E drejta e shkëputjes e Popullit të Kosovës përveç se në të drejtën ndërkombëtare, është e parashikuar edhe në Rezolutën e Përfaqësuesve të Popullit të Kosovës, Shqipërisë, Serbisë dhe të tjerëve gjatë Konferencës të Themelimit të Këshillit Kombëtar të Çlirimit të Kosovës, e mbajtur në Bujan, më 31 dhjetor  1942 dhe 2 janar 1944, ku është njohur e drejta e shkëputjes së Kosovës. Garant për këtë Rezolutë ishin Ushtria Çlirimtare Kombëtare e Jugosllavisë, Ushtria Çlirimtare Kombëtare e Shqipërisë dhe aleatët e mëdhenj si: Bashkimi Sovjetik, SHBA, Britania si dhe dokumentet e Atlantikut dhe të Teheranit. Në rezolutën e Bujanit kanë marrë pjesë 49 delegatë nga të gjithë kombet e Jugosllavisë dhe Përfaqësuesit e Kosovës dhe në këtë rezolutë u theksua që Kosova do të hynte në luftën antifashiste, duke i njohur të drejtën e gëzimit të së drejtës së vetvendosjes, si të gjithë popujt e Jugosllavisë, pas përfundimit të luftës. Për fat të keq, nuk ndodhi kështu. Kosova u aneksua me dhunë nën  Serbi (Bukju 30.12.1997).

Gjithashtu kjo e drejtë është njohur plotësisht edhe nga komuniteti ndërkombëtar në Rezolutën 1244  të OKB-së, e cila themeloi administratën e UNMIK ose "Misionin e Përkohshëm të Kombeve të Bashkuara në Kosovë" që në tekstin e saj përmban që: “Populli i Kosovës do të pyetet për përcaktimin e statusit përfundimtar të Kosovës”. Indirekt, kjo Rezolutë njeh të drejtën e vetvendosjes të Kosovës nëpërmjet një referendumi, si mënyra e vetme që gjithkush mund të pyesë popujt.

Njihet botërisht që Populli i Kosovës plotëson të gjithë kushtet e vendosura nga e drejta ndërkombëtare dhe praktika e shteteve. Për më tepër, sipas opinioneve të Badinter Commission (Komisioni i Arbitrazhit për ish-Jugosllavinë) dhe të drejtës ndërkombëtare, ekzistenca ose zhdukja e një shteti është një çeshtje fakti dhe efektet e njohjes nga shtetet e tjera janë thjesht deklaruese. Pra, në këtë kuptim, Kosova tashmë përbën de facto një shtet, përkohësisht me sovranitet të kufizuar, por që statusi i saj përfundimtar nuk mund të jetë veçse ai që do të vendoset me vullnetin e lirë të popullit të Kosovës dhe jashtë Serbisë.

Sot, disa vjet pas çlirimit të Kosovës nga forcat e NATO-s, Kosova ende vuan pasojat e mosnjohjes de jure të pavarësisë. Sigurisht, kjo gjendje nuk mund të vazhdojë pafund sepse kjo gjë do të kishte pasoja negative për konsolidimin e demokracisë në Kosovë. Në këtë kuadër, hapi i parë i domosdoshëm për të përmirësuar mirëqeverisjen dhe për të nxitur zhvillimin në Kosovë është një transferim më i shpejtë i pushtetit nga strukturat e UNMIK-ut tek Qeveria e Kosovës, e cila ka treguar që ka vullnetin dhe kapacitetet e duhura për të mirëqeverisur vendin, garantuar standarte të larta demokratike, të garantojë të drejtat e pakicave serbe e të tjera që jetojnë në Kosovë dhe për më tepër të jetë një partner i barabartë në komunitetin ndërkombëtar që prodhon stabilitet dhe zhvillim jo vetëm në Kosovë, por edhe në rajon e më gjërë.

Tani është momenti që çeshtja e pavarësisë së Kosovës të marrë fund dhe faktori kryesor garant për procesin e përcaktimit të statusit përfundimtar të Kosovës duhet të jenë vetëm SHBA dhe askush tjetër. Njohja de jure e pavarësisë së Kosovës është veprimi më i mirë që mund të bëj 137 komuniteti ndërkombëtar për sigurimin e paqes dhe zhvillimit në Balkan. Ajo nuk duhet të trajtohet si një kuti Pandore, pasi fatet e Kosovës nuk lidhen dhe nuk duhet të lidhen me fatet e të tjerëve. Është e padrejtë, absurde dhe dashakeqe për Popullin e Kosovësqë  nuk i njihet e drejta e vetvendosjes, por trillohen skema dhe plane nga më të çuditshmet, që në thelb kanë vetëm një qëllim të vetëm, moslejimin e krijimit të shtetit të pavarur të Kosovës.

Sigurisht edhe komuniteti ndërkombëtar dhe një pjesë e liderave duhet të kuptojnë që shqiptarët nuk janë ato të vitit 1912 dhe se për më tepër edhe vete bota dhe shtetet e tyre nuk janë ato të atyre viteve. Tashmë, fryma demokratike dhe paqedashëse mbizotëron në shumicën e vendeve të botës dhe standartet e reja demokratike të marrëdhënieve ndërkombëtare nuk krijojnë hapësira dhe mundësi për këto lidera apo shtetet që të tallen dhe të bëjnë pazar me fatet e popujve, përfshi atë të Kosovës. Populli i Kosovës e ka shprehur vullnetin e tij për pavarësi në referendumin e vitit 1992 dhe të gjithë e dinë që do të bënte të njëjtën gjë sa herë që do t’i kërkohet.  Pra, në këtë kuadë, çdo plan apo mekanizëm që synon një gjë të tillë është falso dhe ka për qëllim vetëm tejzgjatjen dhe pengimin e pavarësisë së Kosovës. Planet aktuale të decentralizimit që janë zbatuar dhe synojnë të zbatohen në Kosovë, falë edhe ndikimit të përditshëm të politikës Serbe kanë devijuar nga qëllimi i drejtë dhe në thellb kërkojnë të realizojnë të ashtuquajturin ‘Kantonizim’ të Kosovës që do të shërbejë si mundësia e fundit për të mos lejuar funksionimin normal të shtetit të pavarur eventual të Kosovës dhe njëkohësisht i përkthyer në terma më të qarta do të thotë- shkëputje e disa territoreve nga Kosova në favor të Serbisë, gjë e cila është e pa pranueshme dhe në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare dhe praktikën e deritanishme të shteteve. Kosova aktuale, fatkeqësisht po i ngjan çdo ditë e më tepër një kolonie në mes të Europës, ndonëse koha e  këtyre të fundit ka kohë që ka perenduar.

Gjithashtu, është rasti që të theksojmë që Shqipëria duhet të luajë një rol shumë më tepër aktiv dhe të fuqishëm në njohjen e pavarësisë së Kosovës. Ajo duhet të heqë dorë nga politika e saj inferiore, meskine, e paaftë dhe servile në raport me fqinjët, por edhe të faktorëve të tjerë ndërkombëtare dhe të mos bjerë prehë e sajesave deri edhe letrare të diplomacisë serbe. Shqipëria duhet dhe ka të drejtë që të luajë një rol kyç në zgjidhjen e kësaj çeshtje dhe duhet të jetë një faktor kryesor e nxitës për unifikimin e qëndrimit të faktorit mbarëshqiptar. Kërkimi i një të drejtë nuk është dhe nuk duhet të trajtohet si nacionalizm i tepruar apo si një qëndrim jo i pëlqyeshëm. Standartet që i kërkohen Shqipërisë nga fqinjët dhe ndërkombëtarët nuk janë veçse standarte të dyfishta që janë në kundërshtim me parimet demokratike dhe që nuk marrin për bazë parimin e reciprocitetit, parim ky thelbësor në marrëdhëniet ndërkombëtare.