Modeli shqiptar i reformave dhe tranzicionit

Corruptus Optimi Pessima (korruptimi i më të mirëve është më i keqi)

Nga Jordan DACI

Botuar ne Gazeten "Sot"

Fjala reformë, vjen nga fjala frënge (réforme) që e përkthyer do të thotë ndryshimi i një gjendje apo sistemi që është me të meta ose është e dëmtuar, me qëllim përmirësimin e gjendjes ose të sistemit. Megjithatë, në Shqipëri kjo fjalë në kuptimin faktik ka devijuar nga kuptimi origjinal dhe ka marrë kuptimin e kundërt të saj, në atë të përkeqësimit të gjendjes së mëparshme, në atë të prishjes të asaj që është rregulluar më parë. Ajo është shndërruar në sinonimin faktik të tezës që historia fillon me mua.

Tashmë, u bënë gati 17 vjet që kur Shqipëria rrëzoi diktaturën e fundit komuniste në Evropë dhe ndërmori reforma të pafundme, të cilat synonin zhvillimin e ekonomisë së tregut, garantimin e pluralizmit politik dhe zhvillimin ekonomik, social dhe politik të vendit. Sidoqoftë, për fatin e keq të shqiptarëve, sot, edhe pas 17 vjetësh Shqipëria, vendi ynë, ndonëse radhitet në vendet më të pasura në botë me burime natyrore, vazhdon të mbetet një vend i varfër, ku ende për shumë familje shqiptare diskutohet buka e gojës.

Ndërkohë, fqinjët tanë, ndonëse të përfshirë në luftërat ballkanike të fundshekullit të shkuar, në mënyrë të drejtpërdrejtë, kanë mundur të jenë shumë më të suksesshëm në reformat e tyre dhe të rrisin standardet e jetesës në nivele të krahasueshme me ato evropiane. Ndërkohë, Shqipëria jonë, vazhdon të përjetojë një tranzicion që duket se do të zgjasë pafundësisht, i cili në thelb është rezultat i reformave të gabuara, të cilat nuk kanë pasur si synim përmirësimin e gjendjes, por atë të interesave të ngushta politike dhe dritëshkurtra. Tek ne, reforma ka shërbyer si mjeti më i mirë për të justifikuar spastrimet e herëpashershme politike të administratës, të promovimit të njerëzve pa merita, të riciklimit të personave të cilët kanë provuar të jenë dështak të përkryer, si edhe të prishjes të atyre reformave që kanë provuar të jenë të suksesshëm vetëm e vetëm për interesat politike.

Ky tranzicion i gjatë, i egër dhe me pasoja shkatërruese, sigurisht duket se do të vazhdojë gjatë, përsa kohë asnjë forcë politike nuk do të marrë përsipër një kosto elektorale me qëllimin e vetëm të hartimit dhe zbatimit të reformave që nuk marrin parasysh koston politike të tyre, por marrin parasysh vetëm interesin kombëtar të zhvillimit të vendit dhe heqjes së Shqipërisë nga lista e vendeve në tranzicion.

Ajo që është shumë e dukshme dhe që përbën në fakt edhe filozofinë e reformave të ndërmarra në Shqipëri, s’është gjë tjetër veçse një orientim i dukshëm i tyre drejt përfitimit elektoral politik dhe pa objektiva afatgjata. Dhe nuk ka sesi të ndodh ndryshe, përsa kohë reformat bëhen nga njerëz të katapultuar nga politika dhe për fatin e keq në disa raste edhe nga media, në vende që nuk iu takojnë. Për më tepër, reformat në Shqipëri në shumicën e rasteve janë shembull i regresit që tentojnë thellimin e dukshëm të pabarazisë në shoqërinë tonë dhe dëmtojnë konsolidimin e një demokracie funksionale.

Çdo periudhë tranzicioni për nga natyra përfaqëson një gjendje jo normale dhe ku marrëdhëniet shoqërore pësojnë shumë deformime nga normaliteti. Nga ana tjetër, vet kalimi nga një sistem komunist në një sistem kapitalist, shoqërohet me përmbysje të raporteve shoqërore, përmbysje kjo që bazohen në avantazhet e krijuara pa meritë për disa njerëzve që nuk kanë çfarë të humbin dhe në rastin më të zakontë, që janë të gatshëm të bëjnë gjithçka për të ripozicionuar veten në sistemin e ri.

Rrjedhimisht, një transformim i tillë, për nga vetë natyra ka prirje të jetë i bazuar në pabarazi dhe padrejtësi shoqërore ndaj njerëzve, të cilët janë të prirur të respektojnë ligjin dhe rendin shoqëror, si dhe vlerat njerëzore universale. Për këtë arsye, shumica e anëtarëve të shoqërisë janë në fakt viktimat e parë të këtij transformimi. Në këto kushte, shteti, si rregullator i shoqërisë ose siç preferonte ta quante Hobsi si një “krijesë artificiale” dhe njëkohësisht si një “Zot i Vdekshëm”, duhet të kujdeset që të garantojë barazi mundësish për të gjithë anëtarët e shoqërisë. Në këtë aspekt, gjatë periudhave të tranzicionit jo vetëm që është i justifikuar, por është edhe i domosdoshëm një rol më aktiv i shtetit në rregullimin e marrëdhënieve të shoqërisë. Është i njohur fakti që sa më shumë liri aq më pak barazi dhe anasjelltas.

Sigurisht, edhe vetë demokracia si një sistem ku mbrohet interesi i përgjithshëm i popullit dhe i cili garanton ushtrimin e pushtetit shtetëror në përputhje me vullnetin e popullit si mbajtësi i vetëm i pushtetit etj, nuk mund të ekzistojë si e tillë pa ndërhyrjen e shtetit. Nga kjo pikëpamje, një demokraci që zhvillohet vetvetiu dhe ku shteti jo vetëm nuk ndërhyn, por përkundrazi kontribuon dukshëm në thellimin e pabarazisë së mundësive për anëtarët e shumicës, në fakt shndërrohet në një oligarki, duke qenë se në këto kushte shteti i shërben vetëm klasës qeverisëse dhe asaj sunduese, e cila në çdo rast i shërben një numri shumë të vogël personash. Demokracia është e vërtetë, kur ajo arrin të sigurojë mbrojtjen e interesit të përgjithshëm të shoqërisë, i cili në thelb përbën objektivin kryesor të cilësdo qeveri, pavarësisht orientimit programor të saj. Kjo për vetë faktin që është vetë interesi i përgjithshëm i shoqërisë ai, që në fakt, siguron jo vetëm unitet midis anëtarëve të saj, por edhe vetë ekzistencën e shtetit, i cili  nuk është asgjë tjetër vetëm se një organizim i krijuar për të mbrojtur pikërisht interesin e përgjithshëm të shoqërisë, produkt i së cilës është vetë ai.

Për rrjedhojë, çdo reformë, e cila nuk ka në themel të saj një politikë sociale dhe që nuk siguron barazi mundësish për të gjithë anëtarët e shoqërisë, jo vetëm që do të përkeqësojë marrëdhëniet në një shoqëri të caktuar, por për më tepër nuk i shërben ndërtimit të një demokracie të vërtetë funksionale. Duke iu referuar, reformës dhe kuptimit të shformuar të saj, që gjen pasqyrim të plotë në reformën e tipit shqiptar mund të themi, që ajo farë ka ndodhur në Shqipëri, është ajo çfarë romakët e identifikonin si korruptimi i më të mirëve, i cili është më i keqi (corruptus optimi pessima). Kjo pasi, si rregull, klasa politike dhe klasa sunduese ekonomike e intelektuale, janë personat që në të vërtetë do të duhet të mbronin vlerat universale të demokracisë dhe të barazisë së mundësive të njerëzve dhe të siguronin ndërtimin e një shteti ideal, që për Rusoin do të ishte “ai shtet ku asnjë nuk do të ishte aq i pasur sa të blinte tjetrin dhe asnjë nuk do të ishte aq i varfër sa të shiste veten”. Sigurisht, korruptimi në këtë rast nuk flas për marrjen ose dhënien e mitës (ndonëse edhe kjo dukuri është shumë i përhapur), por për korruptimin e parimeve dhe të vlerave njerëzore, dukuri kjo mjaft e dukshme në shoqërinë tonë post-komuniste.

Tashmë, është koha që reformat të orientohen drejt zhvillimit ekonomik, shoqëror dhe politik të vendit, pa pasur parasysh koston politike të tyre. Ajo parti, e cila do të sakrifikonte pushtetin për zhvillimin e vendit, është ajo partia që shumë shqiptarë ëndërrojnë dhe për të cilën do të votonin. Por lind pyetja: A ka, vallë, në mesin tonë një parti e cila do të bënte një gjë të tillë?! Për fatin e keq, këtë përgjigje nuk mund ta jap askush, por vetëm historia, e cila, deri më tani, ka provuar të kundërtën.

Le të shpresojmë që edhe shteti ynë një ditë të jetë si shteti ideal i Rusoit, ku çdo shqiptar nuk do të ishte aq i varfër sa të shiste vetëm dhe asnjë shqiptar nuk do të ishte aq i pasur sa të blinte një shqiptar tjetër. Ajo çfarë i ka munguar, vazhdon t’i mungojë dhe për të cilën ka nevojë Shqipëria, është hartimi dhe ndërmarrja e një politike sociale afatgjatë, si kusht i vetëm për të garantuar një demokraci të shëndoshë dhe një popull më të aftë për të administruar votën e tij.